Voor verpleegkundig specialisten Kim en Ruth is het duidelijk: de invloed van de perimenopauze op psychische klachten verdient veel meer aandacht binnen de GGZ. Daarom geven zij binnenkort een webinar over dit onderwerp. Waarom vinden zij dit zo belangrijk en wat hopen ze dat collega's meenemen naar hun dagelijkse praktijk?

Wat is de perimenopauze en welke invloed heeft deze op psychische klachten?

De perimenopauze is de overgangsperiode voorafgaand aan de menopauze, waarin hormonen zoals oestrogeen en progesteron sterk kunnen schommelen. Deze hormonale veranderingen kunnen leiden tot zowel lichamelijke als psychische klachten. Veel vrouwen ervaren in deze fase onder andere slaapproblemen, stemmingswisselingen, angstklachten, concentratieproblemen en somberheid. Bij vrouwen die al bekend zijn binnen de GGZ kunnen de veranderingen tijdens de perimenopauze bovendien bijdragen aan een verergering van bestaande psychische klachten of aan het ontstaan van nieuwe klachten. Vooral vrouwen met een voorgeschiedenis van depressie lijken hierbij extra kwetsbaar.

Verbinden, verdiepen en écht iets betekenen als verpleegkundig specialist

Kim werkt als verpleegkundig specialist binnen een ambulant FACT-team in Amsterdam Oud-West. Daar combineert zij directe patiëntenzorg met haar rol als regiebehandelaar.

"Ik werk al sinds 2004 bij Arkin en heb bij verschillende specialismen gewerkt. De EPA-doelgroep past het beste bij mij. Je volgt mensen vaak langere tijd, bouwt een band op en kunt echt iets betekenen in hun herstelproces."

Ook Ruth werkt als verpleegkundig specialist bij het VIP, het vroege interventie psychose team.

“Wij begeleiden jonge mensen die midden in het leven staan en bij wie een psychose op verschillende levensgebieden veel impact kan hebben. Wat mij aanspreekt, is dat je jongeren behandelt en begeleidt binnen hun hele context. Als verpleegkundig specialist kijk ik daarbij niet alleen naar de psychiatrische kwetsbaarheid, maar ook naar de lichamelijke, sociale en maatschappelijke factoren die van invloed zijn op herstel. Zo hoop ik bij te dragen aan herstel.”

Naast haar werk met cliënten is Ruth binnen het VS-opleidersteam werkzaam als innovatiebegeleider. “Ik begeleid verpleegkundigen in opleiding tot specialist bij hun innovatieproces en probeer hen waar mogelijk te verbinden met lopende innovaties binnen de organisatie. Zo kunnen goede ideeën elkaar versterken en meer impact maken.”

Wat zij allebei waarderen aan Arkin? De ruimte om initiatief te nemen. “We hebben allebei ervaren dat er veel ruimte is om jezelf te ontwikkelen, ideeën in te brengen en nieuwe initiatieven op te zetten. Dat maakt het werken bij Arkin ontzettend fijn.”

Van persoonlijke ervaring naar professionele expertise

De belangstelling voor de perimenopauze ontstond niet toevallig.

Kim zag in haar dagelijkse praktijk regelmatig vrouwen die juist rond deze levensfase een terugval kregen in psychische klachten of opnieuw psychotisch ontregelden.

"Ik vroeg me af waarom klachten juist in deze periode vaak lijken toe te nemen. Toen ik me verder in het onderwerp verdiepte, onder andere door literatuur te lezen en vanuit mijn eigen ervaringen met de overgang, vielen steeds meer puzzelstukjes op hun plek."

Het onderwerp liet haar niet meer los. Voor haar afstuderen onderzocht Kim de relatie tussen perimenopauze en psychosegevoeligheid. Met een ontwerpgericht onderzoek bracht zij in kaart welke biopsychosociale interventies kunnen bijdragen aan de ondersteuning van vrouwen in deze levensfase. Daarna sloot zij zich aan bij het H3-netwerk, waarin zorgprofessionals uit verschillende disciplines samenwerken om de zorg voor vrouwen met klachten rond hoofd, hart en hormonen beter op elkaar af te stemmen.

Ook voor Ruth begon het vanuit observaties in de praktijk én persoonlijke ervaringen.

 “Terugkijkend op de afgelopen jaren zijn er vrouwen geweest die ineens anders reageerden op medicatie, bij wie klachten terugkwamen of behandelingen minder effectief leken. Vaak richten we ons dan volledig op de psychiatrische klachten en medicatie. De mogelijkheid dat de perimenopauze hierop van invloed is, wordt nog weinig meegenomen in het klinisch redeneren.” 

Volgens haar is dat een gemiste kans. “Ik denk dat we psychische klachten meer in samenhang moeten bekijken en daarbij ook aandacht moeten hebben voor vrouwspecifieke factoren. Dat kan helpen om beter te begrijpen waar veranderingen in klachten vandaan komen.”

Meer dan opvliegers en nachtzweten

Dat de perimenopauze vaak over het hoofd wordt gezien, heeft volgens Kim en Ruth meerdere oorzaken.

"Veel mensen denken bij de overgang aan opvliegers of nachtzweten," vertelt Ruth. "Terwijl hormonale schommelingen ook invloed kunnen hebben op slaap, stemming, concentratie, energie en stressgevoeligheid. Sommige vrouwen ervaren meer angst- of stemmingsklachten, prikkelbaarheid, somberheid of een verergering van bestaande ADHD-klachten. Deze veranderingen kunnen een grote impact hebben op het dagelijks functioneren."

"De afzonderlijke signalen worden vaak wél herkend," vult Kim aan, "maar niet altijd met elkaar in verband gebracht. Daardoor blijft de mogelijke rol van hormonale veranderingen soms buiten beeld. Binnen de GGZ wordt de perimenopauze nog niet standaard meegenomen in de anamnese of het klinisch redeneren."

Een andere blik kan veel verschil maken

Kim herinnert zich een vrouw van middelbare leeftijd die werd opgenomen vanwege een psychotische ontregeling.

"De eerste reflex is vaak om naar de psychiatrische behandeling te kijken: moeten we o.a. de antipsychotica verhogen of andere medicatie inzetten? Maar bij deze cliënt hebben we ook bewust aandacht besteed aan de rol van de perimenopauze."

Door psycho-educatie, aandacht voor leefstijl, slaapproblemen en uiteindelijk hormoontherapie bleek een medicatieverhoging niet nodig.

"Wat mij vooral opviel, was hoe snel zij stabiliseerde toen we haar klachten in de context van de perimenopauze gingen bekijken. Daarnaast voelde zij zich echt gezien en begrepen in wat er met haar gebeurde."

Ruth maakte iets vergelijkbaars mee bij een cliënt met toenemende somberheid en ADHD-klachten.

"We dachten eerst aan het aanpassen van de medicatie, maar dat had nauwelijks effect. Pas toen we vermoedens hadden dat de perimenopauze van invloed kon zijn, zijn we gaan samenwerken met de huisarts en gynaecoloog. Zo ontstonden er andere behandelopties. Ook deze cliënt gaf aan zich eindelijk gehoord te voelen."

Bewustwording als eerste stap

Het doel van het webinar is niet om bij iedere vrouw van 40+  de perimenopauze als verklaring te zien voor psychische klachten, of klachten automatisch aan hormonen toe te schrijven. "We willen vooral bewustwording creëren," benadrukt Ruth. "Neem de levensfase van een vrouw mee in de anamnese en in je klinisch redeneren."

Volgens Kim hoeft dat niet ingewikkeld te zijn.

"Begin met een paar gerichte vragen. Vraag bijvoorbeeld naar veranderingen in de menstruatiecyclus, slaap, stemming, opvliegers of andere hormonale klachten. Ook de leeftijd en levensfase kunnen belangrijke aanwijzingen geven. Alleen al door de perimenopauze mee te nemen in je differentiaaldiagnose, kun je klachten soms beter begrijpen en gerichter behandelen."

Ruimte om kennis te ontwikkelen én te delen

Dat Kim en Ruth dit webinar kunnen geven, zegt volgens hen veel over de cultuur binnen Arkin.

"Ik vind het fijn dat Arkin ruimte biedt om je ergens echt in te verdiepen en die kennis vervolgens weer mag delen," vertelt Ruth.

Kim herkent dat.

"Ik krijg de kans om mezelf te ontwikkelen en het geeft veel voldoening dat er daadwerkelijk iets gedaan wordt met onderzoek dat je uitvoert. Daardoor voelt het alsof je echt kunt bijdragen aan betere zorg."

Benieuwd naar de invloed van de perimenopauze?

De invloed van hormonale veranderingen op psychische klachten krijgt steeds meer aandacht, maar er is nog veel terrein te winnen. Tijdens het webinar laten Kim en Ruth zien hoe verpleegkundig specialisten deze kennis kunnen toepassen in de praktijk.

Ben jij verpleegkundig specialist en benieuwd welke rol de perimenopauze kan spelen bij psychische klachten en wat dit betekent voor de zorg aan cliënten? Meld je dan vooral aan voor het webinar. Voor verpleegkundig specialisten is accreditatie aangevraagd.